Yapay Zeka: Devletlerin Yeni Stratejik Silahı ve Düzenleme Zorlukları
ABD'nin Anthropic'in gelişmiş yapay zeka modelini geçici olarak devre dışı bırakması, yapay zekanın artık ulusal güvenlik meselesi haline geldiğini göstermiştir. Bu gelişme, teknoloji üretmeyen ülkelerin düzenleme kapasitesini sorgularken, veri erişiminin pazar gücünün temel belirleyicisi olduğunu ortaya koymaktadır.
Geçtiğimiz aylarda yaşanan bir gelişme, yapay zekanın artık sıradan bir teknoloji tartışmasının çok ötesine geçtiğini göstermiştir. ABD merkezli Anthropic, haziran başında gelişmiş modellerini kamuya açtıktan kısa süre sonra, Amerikan Ticaret Bakanlığı'nın talimatıyla bu modelleri tüm dünyada devre dışı bırakmak zorunda kaldı. Gerekçe ulusal güvenlikti; modelin güvenlik filtrelerini aşan bir yöntemin onu siber saldırı aracına dönüştürebileceği endişesiydi. On sekiz gün süren askıya alma sonrası modeller yeniden erişime açılsa da, bu olay önemli bir mesajı taşıyordu: Bir devlet, kendi topraklarında ve tüm dünyanın verisini kullanarak geliştirilen bir teknolojiyi "ihraç edilemez" ilan edebiliyor. Yapay zeka artık devletlerin birbirine karşı kullandığı, kaybetmeyi göze alamadığı stratejik bir enstrüman haline gelmiştir.
Bu bağlamda kritik soru ortaya çıkmaktadır: Bir teknolojiyi bizzat üretmeyen ülkeler, onu düzenlemeyi, erişime dair kararları bile kendi elinde tutamıyorsa, düzenleyici denklemde nereye oturur? İşte bu soru, Türkiye Rekabet Kurumu'nun Haziran 2024'te Ankara'da düzenlediği "Dijital Çağda Rekabet Politikaları Çalıştayı"nın da örtük gündemiydi. Akademisyenleri, sektör temsilcilerini ve uygulayıcıları bir araya getiren çalıştayda konuşulanlar, dijital ekonominin artık dar bir hukuki teknik mesele olmaktan çıkıp doğrudan bir sanayi politikası konusuna dönüştüğünü ortaya koymuştur.
Çalıştayın çıkış noktası, internetin kuruluşunda vaat edilen "herkesin eşit olduğu" merkeziyetsiz alanın, bugün birkaç dev platformun pazarın kendisini kurduğu bir yapıya evrilmiş olmasıydı. Katılımcılar, ihlal sonrası devreye giren geleneksel müdahalelerin dijital pazarların hızı karşısında yetersiz kaldığını vurgulayarak, Avrupa Birliği'nin Dijital Pazarlar Yasası'yla somutlaşan öncül düzenleme anlayışının küresel bir standarda dönüştüğünü belirtmiştir. Ancak Türkiye için doğrudan kopyalama yerine, Rekabet Kurumu'nun teknik kapasitesine dayanan esnek bir modelin daha uygun olacağı görüşü öne çıkmıştır.
Çalıştayda tartışılan bir diğer önemli başlık, algoritmik fiyatlandırmaydı. Şirketlerin artık fiziki olarak bir araya gelmeksizin, ortak algoritmaları veya benzer veri setlerini kullanarak doğrudan iletişim olmaksızın fiyatların rekabetçi seviyenin üzerine yakınsamasını sağlayabildiği ortaya konmuştur. Almanya ve Türkiye'de soruşturmaya konu olan BuyBox algoritması, bu görünmez koordinasyonun somut bir örneği olarak incelenmiştir.
Belki de en fazla tekrarlanan tema, rekabetin odağının üretimden dağıtıma kaymasıydı. Gelecekte kullanıcıların uygulamalara doğrudan gitmek yerine yapay zeka ajanları üzerinden hizmet alacağı öngörülmektedir; bu da kullanıcının niyetini anlayıp gerçekleştiren tek bir operatörün tüm pazara hakim olması riskini beraberinde getirmektedir. Yapay zekanın "su ve elektrik" gibi zorunlu bir altyapıya dönüşeceği ve önümüzdeki beş yılda yapılacak büyük ölçekli yatırımların birkaç oyuncunun altyapı, model ve uygulama katmanlarının tamamına hakim olmasına yol açabileceği de dile getirilen öngörüler arasında yer almıştır.
Yapay zekanın ticaret savaşı enstrümanına dönüşmeye başladığı bir dönemde, Türkiye gibi ülkelerin izleyebileceği yol nedir? İsviçre Lozan Üniversitesi araştırmacıları Roxana Mihet ve ekibi tarafından gerçekleştirilen yakın tarihli bir çalışma, bu soruya akademik bir zemin sunmaktadır. Araştırmacılar, pazar gücünün kaynağının sanılanın aksine yalnızca işlem gücü değil, o gücü besleyen veri olduğunu göstermişlerdir. İşlenmemiş veri, belirli bir işlem kapasitesi olmadan işe yaramaz; aşırı miktarı "bilgi kirliliği" yaratarak şirketin karar kalitesini düşürebilir. Buna karşılık işlenmiş veri, düşük işlem gücüne sahip küçük firmalar için doğrudan değer üretir ve büyük oyuncularla aradaki farkı kapatabilen bir avantajdır.
Araştırmacılar, 2006'daki bulut bilişim atılımı ile 2017'deki transformer mimarisinin yarattığı teknolojik sıçramaları inceleyerek önemli bir bulguya ulaşmışlardır: Ucuz işlem gücü veri zengini firmaları daha da güçlendirirken, işlenmiş veriye erişimin kolaylaşması düşük teknolojili firmaların rekabet gücünü artırmaktadır. Bu bulgunun düzenleyiciler için mesajı açıktır: Yalnızca yapay zeka modellerini değil, veri erişimini de düzenlemek, pazardaki dengeyi korumanın anahtarı olabilir. Başka bir deyişle, kimin en güçlü modele sahip olduğu kadar, kimin işlenmiş ve kullanılabilir veriye erişebildiği de rekabetin kaderini belirlemektedir.
