ILO 193 Sayılı Sözleşme ile Platform Çalışanlarına Küresel Koruma
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün bu yılki konferansında kabul edilen 193 Sayılı ILO Sözleşmesi, dünya genelinde milyonlarca platform çalışanı için küresel standartlar belirlemektedir. Sözleşme, dijital platformlar üzerinden çalışan kuryelere, sürücülere ve diğer hizmet sağlayıcılara istihdam statüsünden bağımsız olarak temel haklar ve sosyal korumalar sağlamayı amaçlamaktadır. Türkiye delegesi tarafından onaylanan sözleşme, en az iki ülke tarafından onaylanması sonrasında yürürlüğe girecektir.
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün bu yılki konferansında Platform Ekonomisinde İnsana Yakışır İş Sözleşmesi (193 Sayılı ILO Sözleşmesi) kabul edildi. Türkiye delegesi işçi, işveren ve hükümet temsilcileri sözleşmenin kabulü yönünde oy kullandı. Sözleşme en az iki ülke tarafından onaylandıktan sonra yürürlüğe girecek ve onaylayan ülkelerden başlamak üzere uygulanmaya başlanacaktır.
Digital platformlar, uygulamalar ve çevrimiçi aracılar üzerinden iş alan herkes bu sözleşme kapsamına girmektedir. Yemek ve hızlı teslimat kuryeleri, motokuryeler, ev ve bakım hizmeti verenler, e-ticaret dağıtım çalışanları, kargo ve lojistik dağıtıcıları, şehir içi yolcu taşıyan sürücüler ile evden veya uzaktan dijital hizmet sağlayanlar platform çalışanı olarak tanımlanmaktadır.
Halihazırda, platform çalışanlarının çoğu iş ve gelir güvencesinden yoksundur. Sosyal güvenlik haklarından mahrum olan bu kişiler, iş sağlığı ve güvenliği riskleri altında çalışmakta ve tek taraflı sözleşme değişiklikleri gibi keyfiliklerle karşı karşıya kalmaktadırlar. Çalışma statüsündeki belirsizlik nedeniyle bazıları işçi, bazıları ise bağımsız çalışan olarak muamele görmektedir.
Sözleşme, platform ekonomisinde insana yakışır iş koşullarını teşvik ederek teknolojik yeniliklerin işçi hakları, adil rekabet ve sürdürülebilir ekonomik büyüme ile birlikte ilerlemesini sağlayacaktır. İstihdam durumlarından bağımsız olarak tüm platform çalışanlarının temel haklardan ve uygun korumalardan yararlanabilmesini amaçlamaktadır.
Sözleşme, istihdam ilişkisi içinde olup olmadıklarına bakılmaksızın serbest çalışanlar da dahil olmak üzere, dijital iş platformları ve çalışanları için geçerlidir. Hem mekân bazlı hem de çevrimiçi platform çalışmalarını kapsar. Ancak sözleşme, tüm platform çalışanlarının işçi olarak sınıflandırılmasını gerektirmemektedir. Bunun yerine, üye devletlerin istihdamdaki statünün doğru belirlenmesini sağlamak için önlemler alması öngörülmektedir. Sözleşme, serbest meslek sahibi olmayı veya belirli bir iş modelini yasaklamaz; amacı, platform çalışanlarının istihdam durumlarından bağımsız olarak uygun hak ve korumalardan yararlanmalarını sağlamaktır.
Sözleşme, çalışma hayatındaki temel ilkeler ve haklar, iş sağlığı ve güvenliği, şiddet ve taciz, ücret ve ödeme, sosyal güvenlik, veri koruma ve gizlilik, algoritmalara dayalı kararlar, askıya alma ve sonlandırma, göçmenlerin korunması ile adalete erişim gibi geniş bir yelpazedeki konuları ele almaktadır.
Sözleşme, otomatik karar alma sistemleri de dahil olmak üzere, algoritmalara dayalı otomatik sistemlerin kullanımının etkisine ilişkin hükümler içermektedir. Bu tür sistemler çalışanları etkilediğinde şeffaflığı, güvenceleri ve inceleme mekanizmalarına erişimi teşvik etmektedir. Sözleşme açıkça yapay zekâya atıfta bulunmasa da, işi izlemek, değerlendirmek veya işle ilgili kararlar üretmek için kullanılan otomatik sistemler için geçerlidir.
Platform çalışmalarının genellikle sınır ötesi olarak organize edilmesi ve aracıları içerebileceği dikkate alındığında, sözleşme koruma hükümlerinin etkinliğini sağlamayı amaçlamaktadır. Dijital iş gücü platformları ve kendi topraklarında faaliyet gösteren aracılar ile ilgili olarak sözleşmenin uygulanması ve platformların sorumluluklarının açıkça tanımlanması gerekmektedir. Üye devletler ayrıca, kendi topraklarında çalışan dijital platform işçileri ile ilgili olarak sözleşmeyi uygulamak zorundadır.
